Nog maar net is in Turnhout het Kunstforum van de Duitse multinational Würth geopend, of er dient zich een nieuw grootschalig kunstinitiatief aan vanuit het bedrijfsleven. Op 2 juni 2007 gaat de Verbeke Foundation, gelegen in Kemzeke langs de expresweg Antwerpen-Knokke, open voor het publiek. Een bezoek aan deze locatie geeft al snel een indruk van de omvang, de ernst en de idealen van zijn stichters Geert en Carla Verbeke.
Het museumdomein meet 12 hectare en omvat bosgebied, een vijver, serres waarin bomen en sierplanten worden gekweekt, een evenementenhal, een restaurant en twee omvangrijke expositieruimten. Er is verder nog een viskwekerij, er worden bijen gehouden en er is een biogasinstallatie gepland om de gebouwen te verwarmen en van energie te voorzien. Kunstenaar Joep van Lieshout bouwt er een maagvormige structuur waarin bezoekers kunnen logeren en er wordt ook gewerkt aan een artists in residence-programma in een boerderij op het terrein.

Om met de expositieruimten te beginnen: in een eerste, langwerpige zaal is de verzameling collages van het echtpaar ondergebracht. Geert Verbeke beschouwt de collage als een wat veronachtzaamde kunstvorm, hoewel die in België toch zijn specialisten kent en zeker niet de minsten, waaronder Joostens, Mesens, Mariën, Corillon en Stas. Een collagekunstenaar is op een wat eigenzinnige manier met recyclage bezig. Hij zwerft ’s nachts door straten waar de papierophaling moet langskomen en propt alles wat zijn nieuwsgierigheid wekt in zijn fietstassen, om dat vervolgens met schaar en lijmpot op te waarderen tot kunst. De collectie Verbeke omvat zo’n 2.000 collages van hoofdzakelijk Belgische modernisten, de surrealistische groep rond Magritte, Cobrafiguren en recentere kunstenaars als Panamarenko, Vercammen, Tuymans en vele anderen.

Recuperatie

Een tweede plek voor kunstwerken is de opslagruimte van Verbeke’s voormalig transport- en stockagebedrijf, die wordt voorbehouden voor hedendaagse creaties die te maken hebben met ecologie en recuperatie, levende organismen en groeiprocessen, en het artistiek-wetenschappelijk onderzoek dat daarmee gepaard gaat. Ook op de omringende terreinen en in de serres kunnen deze kunstvormen een blijvende plaats vinden. Net als de collages vormen ze een niche in het kunstveld, en dit is typerend voor de hele opzet van de Foundation. Verbeke wil dingen realiseren die andere musea niet aankunnen, en daarbij de grootste autonomie geven aan de kunstenaars zelf. Bio-art en aanverwante kunnen in musea of galeries moeilijk worden getoond, omdat ze een traagheid hebben die maanden of zelfs jaren overspant - te lang om voor een museale presentatie in aanmerking te komen. Bovendien gaan tentoonstellingmakers er doorgaans van uit dat slechts een beperkt deel van het publiek er belangstelling voor heeft. Vandaar dat Geert Verbeke een zekere onvrede heeft met de traditionele kunstinstellingen, die in zijn visie te statisch zijn en geen band hebben met de natuur. Vooral het Museum Insel Hombroich nabij Düsseldorf draagt zijn goedkeuring weg, naast ook het Antwerpse Middelheim en het Kröller-Müller in de Hoge Veluwe. Hij oriënteert zich dan ook weinig op de kunstwereld zoals wij die kennen, en cultiveert geen contacten met curatoren, museumdirecteurs of cultuurambtenaren. Eigenlijk  beantwoordt hij vrij goed aan wat John Berger (sprekend over Picasso) destijds een ‘vertical invader’ noemde: een ondernemende dwarsdrijver die met de nodige lef een nieuw feit uit de grond stampt waar je niet zomaar omheen kan. Niet toevallig luidt zijn motto "zonder dwarsliggers geen spoor.”

Leven en dood

Naast de uitbouw van een permanente collectie zal de Foundation jaarlijks twee tentoonstellingen organiseren, met een kunstenaar als curator. Voor de eerste tentoonstelling, “VITARTI” geheten, werd gekozen voor Martin uit den Bogaard, een Nederlands kunstenaar die sinds jaren in Antwerpen woont en daar samen met de kunstenares Phil Bloom ‘De Branderij’ leidt, een tentoonstellingsruimte met als annex hun beider ateliers. Het nog weinig bekende werk van Martin uit den Bogaard handelt over leven en dood, meer bepaald over het leven dat zich na de dood ontwikkelt. Sinds jaren plaatst hij dode dieren of onderdelen daarvan in luchtdichte glazen bakken en kijkt toe wat er verder gebeurt. Met diverse meetinstrumenten registreert hij nauwkeurig de biochemische processen die plaatsgrijpen, en zet hij de energie die daarbij wordt opgewekt computergewijs om in beeld en geluid. Zijn werk heeft enige verwantschap met Damien Hirst, en meer nog met de ‘Still Lifes’ van Sam Taylor-Wood (cfr. de versnelde filmbeelden van een wegrottende haas, die anno 2005 te zien was in de St Romboutskathedraal van Mechelen).

De tentoonstelling “VITARTI” omvat werken van een zestigtal kunstenaars, die deels reeds aanwezig waren in de collectie van Geert Verbeke. Onder hen Sjoerd Buisman die zich concentreert op botanische groeivormen, ‘beeldend agrariër’ Sjef Meijman die bomen ophangt en hun wortels laat groeien tot ze zich ingraven in een put, Jeroen Kuster die een totaal fictief dierenrijk uitbouwt, Micha Brendel die aan de slag ging met organen, beenderen en bloed, Polona Tratnik die menselijke huid kweekt in broedstoven, rookverkoper Franco Angeloni, grasmeester Kris Vanhemelryck, varkenshoeder Wim Delvoye, animalier Ronald De Winter, geurexpert Peter De Cupere,  en niet te vergeten kippenkweker Koen Vanmechelen, die op het terrein van de Verbeke Foundation echt voluit kan gaan met zijn kweekproces van de hyperbastaardkip, waarbij hij nu al aan de achtste generatie zit met genetisch materiaal van  kipvariaties uit de hele wereld. Er is verder werk te zien van kunstenaars als Pascal Bernier, Phil Bloom, Merijn Bolink, Berlinde De Bruyckere, Peter Buggenhout, Caroline Coolen, Leo Copers, Geoffrey de Beer, Honoré d’O, Jan Fabre, Michel François, Michael Linares, Desmond Morris, Johan Muyle, Guy Rombouts, Kor Smeenge, Camiel Van Breedam, Bart Van Dijck, Timm Ulrichs en vele anderen.

Afvaltaferelen

De Verbeke Foundation reserveert voorts nog een structuur van zeven containers voor het werk van de Antwerpse kunstenaar Frank F. Castelyns, die al ruim veertig jaar bezig is met het verzamelen, fotograferen en beschrijven van links of rechts gevonden artefacten die gemeenzaam als afval of straatvuil worden geduid. Met dit materiaal bouwt hij kleine 'taferelen' in kartonnen dozen of houten kistjes, die evenwel imposante gebeurtenissen kunnen evoceren, zoals de lancering, maanlanding en terugkeer van Apollo XIII.

apollo XIII wordt geassembleerd (1), gelanceerd (2), en bezoekt de maan (3)

Ook grotere assemblages en installaties behoren tot de mogelijkheden, zoals hij liet zien in de tentoonstelling ‘Ici et maintenant’ van Laurent Jacob in Tour & Taxis. De gigantische collectie van Castelyns, her en der opgeslagen in woonhuizen, kelders en havenloodsen, wordt overgebracht naar Kemzeke om in het nieuwe museum uit te groeien tot een eindeloos ‘work in progress’ dat de ‘Merzbau’ van Kurt Schwitters alvast in omvang verre zal overtreffen.

Met deze eerste, breed opgezette expositie lijkt de Verbeke Foundation allereerst haar interessegebied te willen verduidelijken en afbakenen, om vervolgens in latere tentoonstellingen meer specifiek de deelaspecten aan te pakken. Net als de kunst die er getoond wordt is ook de stichting zelf een aanhoudend groeiproces, dat nog vele kanten uitkan. De biogascentrale is er bijvoorbeeld nog niet, want dit blijkt heel wat voeten in de aarde te hebben. Een vergunning is geen vanzelfsprekendheid, omdat er in België nog weinig ervaring is met deze soort van energieproductie, en de locale besturen vaak vrezen voor overlast van transport en geur. Zo’n centrale heeft wel het voordeel dat ze het mestoverschot opruimt en vrij kleinschalig kan zijn (Verbeke heeft het over een ondergrondse ton van 30m diameter). Eenmaal gerealiseerd zal de centrale electriciteit verkopen aan de distributeur, zodat de Foundation een deel van haar onkosten recupereert. Tot nader order zal die recuperatie berusten op de organisatie van bedrijfsevenementen, het  restaurant, de entreegelden en de bookshop. Wat dit laatste segment betreft valt aan te stippen dat Geert Verbeke de in faling verkerende uitgeverij Imschoot heeft overgenomen, tegelijk met een stock van zo’n 40.000 boeken. Meteen worden ook nieuwe publicaties aangeboden, zoals een selectie uit de collages, een catalogus van de tentoonstelling VITARTI en twee monografieën over Martin uit den Bogaard en Koen Vanmechelen.

De tentoonstelling VITARTI loopt van 2 juni tot 28 okt 2007, van donderdag tot en met zondag, van 11 tot 18 uur.

Adres: Verbeke Foundation, Westakker, 9190 Kemzeke (expressweg Antwerpen-Brugge, afrit 11)

Publicaties: 
VITARTI, catalogus
Monografie over Martin uit den Bogaard
Accident,  jaarlijks tijdschrift van Koen Vanmechelen
Meer info op glamorisundead@telenet.be of op nr 0477-881 752

Paul Ilegems
07.06.2007