Creativiteit & eenvoud

Tijdens de tweede helft van de jaren zeventig bouwden de ceramisten Herman Muys en Monique Muylaert hun huidige woning. De woning ligt halfweg een glooiing in het landschap. De zachte helling is ook in de woning voelbaar in de vorm van kleine niveauverschillen. Het ruime ceramiekatelier aan de straatzijde, de omsloten binnentuin en talloze doorzichten maken van deze woning een open en boeiende woonst.

Tijdens de jaren zestig groeide er in architecturale milieus een aversie tegen het gestandaardiseerde bouwen van de naoorlogse jaren. Het functionalisme had alle creativiteit gewurgd en de mens vergeten zo klonk het. De Nederlandse architect Aldo Van Eyck ging zijn licht opsteken bij de Afrikaanse stedenbouw en stelde ondermeer dat de complexiteit van de samenleving en de menselijke, emotionele en sociale behoeften in de architectuur moest worden weerspiegeld.

Van Eyck en ook enkele van zijn geestesgenoten vertaalden dit gedachtegoed in een boeiende architectuur. Zij ontwierpen complexe gehelen opgebouwd uit kleinere basiseenheden die in alle richtingen uitbreidbaar waren. Ik moest hier onwillekeurig aan denken toen ik voor de eerste maal de vijfentwintig jaar oude woning van Herman Muys en Monique Muylaert bezocht. De woning werd getekend door het architectenbureau van Paul Nelis die in de streek rond Aalst een eigenzinnig architecturaal oeuvre naliet. De woning gaf zich op het eerste gezicht niet helemaal vrij. Doorzichten toonden slechts fragmenten van de omringende tuin en lieten het vermoeden open van achterliggende woonruimtes. De interne organisatie was niet onmiddellijk te doorgronden. Achteraf zou blijken dat de woning ook niet eenvoudig te fotografen was. Ondanks die schijnbare fragmentatie bezit de woning een sterke interne logica.

Filosofie

Van op de straat krijgen we van de woning slechts een gesloten bakstenen muur te zien. Liggende overgedimensioneerde betonnen balken schragen een sterk overkragend dak. De inkomdeur zit in een diepe nis die een extra beschutting geeft. Hier wordt de bezoeker voor het eerst geconfronteerd met de filosofie van de woning. De rechtse wand van de nis is beglaasd en laat de bezoeker vrij zicht op het achterliggende ruime atelier. Het contrast met de gesloten straatmuur is verrassend. Dit afwisselend toepassen van gesloten en open muurfragmenten loopt als een rode draad door de volledige woning. Het creëert doorzichten, het doorbreekt de massiviteit van de muren en biedt de mogelijkheid om te spelen met het grensgebied tussen begrippen als binnen en buiten.

Een tweede verrassing wacht aan de andere zijde van de voordeur. Je verwacht een binnenruimte, een hal, maar je stapt plots in een brede aan één zijde open overdekte ruimte die uitgeeft op een langgerekte binnentuin. De eigenlijke woning, onzichtbaar van op de straat, ligt aan de andere zijde van de tuin. Het gebouwtje dat tussen de straat en de woning ligt omvat het atelier en een garage en functioneert als geluidswal en visuele buffer. Het geeft de binnentuin ook een aangenaam intiem karakter. Die binnentuin bestaat uit kleine zones, tuinkamers als het ware, die opgedeeld zijn door strategisch geplaatste planten en lage muurtjes. Niveauverschillen die de curve van de helling volgen, vormen terrassen die door trappen met elkaar zijn verbonden. Tegenover de eerste inkomdeur ligt, een goede meter lager, de eigenlijke voordeur van de woning.

Wonen en werken

Oorspronkelijk bewoonde Herman Muys en Monique Muylaert een kleine fermette met de bedoeling het gebouwtje volledig af te breken en een nieuwe woning in de plaats te zetten. Eind jaren zestig werden de wetten op de stedenbouw en ruimtelijke ordening gestemd en de omringende gronden kregen een inkleuring als landbouwgebied.  “Plots beschikten we over een stuk grond waarop we niet meer mochten bouwen”, zegt Herman Muys. “Het was een streep door onze rekening en meteen ook de start van een zoektocht naar een geschikte bouwgrond waarop we konden bouwen wat we in gedachten hadden.” Dat het atelier los moest staan van de woning was alvast een vereiste.

“Werken met ceramiek brengt behoorlijk veel stof met zich mee. In onze eerste woning vormde het atelier een deel van het huis. Daarom wilden we hier wonen en werken fysisch gescheiden houden. We gaan nu van de woning naar ons werk, al is het maar enkele meters van elkaar verwijderd.”

De zoektocht naar bouwgrond mondde uit in de aankoop van een ruim perceel dat achteraan naar beneden glooide en waarop een grote hoeve stond. “Omdat de oorspronkelijke eigenaars de grond in zes kavels verdeeld hadden, bleek de grond in drie verschillende zones te liggen,” zegt Herman Muys. “Een deel werd landbouwzone, een stuk bouwzone en de rest lag in een groene zone. Die verschillende zones waren uitgetekend in ontwerpgewestplannen die nog geen definitief karakter hadden, maar later toch eventueel voor problemen konden zorgen. We hadden wel de beslissing genomen de grond te kopen. In het slechtste geval zouden we iets met de bestaande boerderij uitrichten.”

Architect Paul Nelis werd gecontacteerd die een soort futuristische James Bond woning tekende: twee betonnen platen als vloer en dak met daartussen glazen wanden. Dergelijke woning was ten eerste behoorlijk boven de financiële mogelijkheden van beide jonge kunstenaars. “Ten tweede vonden we dit niet echt geschikt op deze plek. Er zat ondermeer een waterval in de woning. Ik was ondertussen met de dienst stedenbouw gaan onderhandelen en wist ongeveer wat architecturaal en stedenbouwkundig op deze plek haalbaar was. Niet dat Paul Nelis zich daar echt iets van aantrok. Die tekende consequent zijn persoonlijke architectuur. Er zijn toen verschillende voorontwerpen getekend, ondermeer door Christian Kieckens die toen als stagiair bij het bureau van Paul Nelis werkte.”

Veto

Toen Herman Muys en Monique Muylaert bouwden was hun budget uiteraard beperkt. Het oorspronkelijke ontwerp overtrof ruim hun budgettaire mogelijkheden. Er moest dus dringend in het programma geschrapt worden. Zo werd beslist de boerderij af te breken en de oude bakstenen te hergebruiken. Ook de betonnen daken werden om budgettaire redenen geschrapt en vervangen door een houten constructie. “Het gevolg is dat we vandaag zonder koudebruggen zitten,” zegt Monique Muylaert. “Het dak liep van binnen naar buiten zonder isolatie ertussen. Op dat moment was dat niet de reden om de dakconstructie te herzien. Later hebben we bij andere woningen de gevolgen gezien van dergelijke koudebruggen met condensatie en schimmelvorming tot gevolg. Dat houten dak heeft ons uiteindelijk ook zeer veel geld gekost. We zijn wel bespaard gebleven van koudebruggen.” In het oorspronkelijke concept was de woning voor een groot gedeelte onderkelderd. “Die moest dan maar voor een stuk geschrapt worden,” zegt Herman Muys. “Waarop de architect laconiek repliceerde: “En waar ga je nu jullie wijn leggen”. Wetenswaardig is dat zijn vrouw een groothandel in wijnen had. Uiteindelijk hebben we dan toch een bouwvergunning verkregen en zijn we beginnen bouwen met een halve kelder. Later is de kelder terug uitgegraven en is er naast het huis nog een ruime garage bijgekomen. Daardoor kreeg de achterliggende tuin ook een grotere afscherming.”

“Oorspronkelijk was het de bedoeling de woning centraal op het perceel te bouwen zodat je van op de weg over de woning heen zag,” zegt Monique Muylaert. “Alsof hier helemaal geen woning stond. Dat idee werd echter afgevoerd door een veto vanwege de dienst stedenbouw. We werden verplicht aan de straatkant te bouwen.”

Schetsen

“In feite is de woning langzaam en bijna organisch gegroeid,” zegt Herman Muys. “Er was een algemeen concept gemaakt maar tijdens en na de bouwfase is daar veel aan gewijzigd en gesleuteld. En dat doen we nog steeds. Toen we hier al woonden hebben we bvb de wc blok volledig afgebroken en terug opgebouwd. Momenteel maken we plannen om de open haard in de leefruimte af te breken en in gewijzigde vorm terug op te bouwen zodat hij zowel binnen als buiten vanaf het terras te gebruiken is. En ooit wil ik nog eens de kelders van de woning en het atelier door een tunnel met elkaar verbinden.”

Een deel van de bouwwerken werd opgevolgd door Christian Kieckens. “Die kwam hier veeleer verwonderd kijken hoe de woning opgebouwd werd. Hij was ook meer geïnteresseerd in de inrichting van de woning dan in de constructieve opbouw. Er zijn hier tijdens de werken massa’s schetsen op geruit papier gemaakt. De uitwerking gebeurde dikwijls op basis van die tekeningen. Tot afgewerkte uitvoeringstekeningen kwam het zelden.”

Karakter

Overal in de woning word je geconfronteerd met zichten naar buiten. Naast de interne organisatie spelen die doorzichten een belangrijke rol in de ruimtebeleving van de woning. Je krijgt steeds andere fragmenten van de omgeving te zien. Zo kregen alle ruimtes uitzicht op een eigen tuintje dat telkens een ander karakter meekreeg. De gastenkamer, de eethoek en de leefruimte kregen elk een aansluitend terras. “Een optie van in het begin was de binnentuin,” zegt Herman Muys. “In functie van dat idee zijn we ook op zoek gegaan naar de grond. Ons eerste idee was de woning volledig rond een gesloten binnentuin te bouwen. Je krijgt nu wel dat effect. Ondanks het gegevens dat de tuin aan twee zijden open is. We wilden in de woning rond de tuin kunnen lopen.”

Wanneer we vandaag door de woning lopen merken we uiteraard weinig van die turbulente voorgeschiedenis. Hoewel, ooit noemde een bezoekende architect het een anekdotische woning. Dat maakt ook voor een deel de charme uit van de woning. De woning kreeg het aangename patina van meer dan drie decaden bewoning. Het gaat niet over hoe dromen stuiten op beperkingen en praktische overwegingen maar hoe je ermee omspringt.

Realisatie: First Edition
Tekst van: Guy Goethals
Foto’s: Jackie Borromeo

Reageer op dit artikel
afdrukken

[keer terug]

Guy Goethals
05.05.2005