Het oeuvre van Jan Eyskens is een binnenskamerse aangelegenheid: het is in zijn totaliteit ontstaan binnen de muren van zijn eigen woning en atelier. Hij is geen fotograaf die ‘op verplaatsing’ werkt. Ergens op straat of in de vrije natuur zou hij niets kunnen beginnen. De beslotenheid van zijn zorgvuldig opgebouwde habitat is voor hem primordiaal.

Ook de inspiratie komt niet uit de buitenwereld, althans niet uit de buitenwereld zoals wij die meestal opvatten: de sociale problemen, de politieke actualiteit, de grote uitdagingen en hete hangijzers van de mensheid.
Tenzij we de man-vrouwrelatie en alle psychologische wrijvingen die daaruit kunnen voortvloeien als zo’n heet hangijzer willen zien. Die vormen namelijk het belangrijkste thema van zijn werk.

De buitenwereld van Eyskens is allereerst die der kunst, en als hij zich verplaatst is het haast altijd om kunst van anderen te zien, of om de parafernalia en technische hulpmiddelen te vinden voor die van hemzelf.
Maar ook in de kunst, en liefst nog in haar geschiedenis en aanverwante studiegebieden, is hij op zoek naar wat hem wijzer kan maken omtrent het begrip vrouwelijkheid in alle tijdvakken en culturen. En hij leeft pas helemaal op als hij zijn nieuwverworven kennis kan omsmeden in functie van zijn artistiek werk.

Zoals we het woord ‘kamergeleerde’ kennen, zo zouden we bij Eyskens kunnen spreken van een ‘kamerkunstenaar’. Hij verkiest een teruggetrokken bestaan in een eigen wereld van creatie en onderzoek boven de sociale omgang, die onrustig maakt en zelfs enige aversie kan opwekken. Hij is een desperado van de communicatie. Nog net aanvaardt hij de druk en dwang van de omgangsvormen.

In de loop van meer dan veertig jaar artistieke activiteit heeft Jan Eyskens de meest diverse terreinen verkend, rusteloos op zoek naar nieuwe wegen en werkwijzen. Begonnen als tekenaar en schilder, ging hij rond zijn twintigste een opleiding volgen als cineast. Hij ontdekte het werk van Marcel Duchamp, dat hem nooit meer losliet. Ruim twee decennia lang legde hij zich toe op zeer bewerkelijke, conceptuele realisaties op basis van beweging en ambachtelijke technologie. Pas tien jaar terug liet hij dit alles achter zich om zich nog uitsluitend toe te leggen op de fotografie.

Zijn foto’s kunnen stuk voor stuk afzonderlijk gezien worden, maar maken deel uit van een groter geheel. Hij vat de fotografie op als een moment van stilstand in een vooraf bepaalde evolutie. Het kan soms wat lijken op stills uit een kortfilm, maar meestal is zijn werk te abstract om echt filmisch te zijn.

Zijn fotoreeksen verwerkt hij tot precieuze, geheel handvervaardigde albums in beperkte oplage. Het boek doorbladerend, ontdekt de kijker de onderlinge samenhang en de ‘zin van het verhaal’.
Soms ook wordt er geen boek gemaakt en verschijnen de foto’s gewoon op rij, als een serieel verloop in uniforme lijsten.

Zo vertelt het boek OHAH de avonturen van een keukenhanddoek die diverse, soms drastische transformaties ondergaat. Hij verschijnt bv. feestelijk getooid met linten en netstructuren, of vermomd in de gedaante van een waszak, dan weer tot een worst geknoopt, of totaal verhakkeld en verminkt, alsof hij ongelukkiglijk door een barbaarse machine is gegaan. Uiteindelijk zien we hem vrij en ongeschonden in de lucht zweven, als beleefde hij een soort hemelvaart of apotheose.

       
     
Uit de reeks ‘OHAH’, 2005

Het ‘bezielde’ stuk textiel drukt dus wisselende gemoedsstemmingen uit en mimeert die op een absurde, soms groteske manier. Tussendoor lichten de kreten OH en AH op, waarbij de kijker in twijfel staat of die verbazing of waardering uitdrukken, genot of extase, dan wel ontzetting of afkeer.
De reeks OHAH heeft iets kinderlijks en poëtisch, enigszins associeerbaar met de kortfilm Le ballon rouge van Albert Lamorisse, die eveneens het wisselvallige wedervaren van een banaal object in beeld brengt, in casu een ballon.

Het mysterieuze verhaal van Rich en Clara
Heel anders is de reeks RICH en CLARA, die de waargebeurde historie ophaalt van Clara Pot, de grootmoeder van de kunstenaar, en haar eerste echtgenoot Richard Hollander, een beginnend auteur en anarchistisch georiënteerd flamingant.
Nog maar net gehuwd, trok ‘Rich’ in de eerste jaren van de XXste eeuw beroepshalve naar de ‘Vrijstaat Congo’, toen nog het privébezit van Leopold II en oord van velerlei misdadige wanpraktijken. Wat hij daar aantrof wekte zijn verontwaardiging, wat hem in aanvaring bracht met de lokale gezaghebbers. Kort daarop kwam hij tijdens een nijlpaardenjacht in onopgehelderde omstandigheden om het leven.
Clara hertrouwde en kreeg kinderen, maar bewaarde haar hele leven het stapeltje kaartjes die Rich haar vanuit Afrika had gestuurd. Decennia na haar dood wordt de kruimel wereldgeschiedenis die door deze bescheiden poststukken wordt opgeroepen, door haar kleinzoon naverteld.
Bij zijn voorbereidende research trachtte Eyskens zoveel mogelijk gegevens te verzamelen die het verhaal kunnen verduidelijken, en trof valabele informatie aan in het Museum voor Midden-Afrika te Tervuren en het Archief en Museum voor Vlaams Cultuurleven in Antwerpen.
De kaartjes gebruikend als verhaallijn, combineert hij ze met koordfiguren, de mysterieuze en vliegensvlugge uitbeeldingen waarmee de Inuďts en andere zogeheten ‘natuurvolken’ hun lange verhalen plegen te illustreren.

      
Uit de reeks ‘Rich en Clara’, 2007

Elke koordfiguur illustreert een object of begrip waarvan sprake is op het bijhorende kaartje.
De kijker, doorgaans niet vertrouwd met deze tekentaal, kan hun betekenis niet precies bevatten, wat deze beelden iets tergends geeft. Er wordt iets opgeroepen dat voor hem grotendeels gesloten moet blijven. Maar zo moet ook Eyskens zelf het verhaal van Rich en Clara ervaren hebben, dat zich een eeuw geleden afspeelde en zich al volop ‘in de nevelen der geschiedenis’ hult.

Het meisje dat de koordfiguren opspant, brengt dus iets dat quasi onkenbaar is weer tot leven, in een taal die niet de onze is. Zodoende geeft ze het verhaal een mythologische dimensie, transponeert het naar de wereld der legenden. Maar terzelfdertijd maken haar koordfiguren het mysterie haast letterlijk tastbaar.
Ze draagt een witte blouse uit grootmoeders tijd, waaronder heel opvallend een zwarte bh – een reminiscentie aan de Franse fotograaf Edouard Boubat, die een beroemde foto maakte van zijn toekomstige vrouw in ongeveer dezelfde outfit. Haar rok is zwart en ook haar gelaat is bij de behandeling van het beeld erg donker gemaakt, zodat alle aandacht naar haar handeling gaat.

Haar beeld verschijnt  in een ruitvorm boven de postkaart, en lijkt er als een fata morgana uit op te stijgen. Het geheel doet wat aan een in de breedte uitgerokken uitroepteken denken.
In tegenstelling tot de andere reeksen van Eyskens verschillen de opeenvolgende beelden van Rich en Clara maar weinig van elkaar. De reeks is strak repetitief en monotoon gehouden, wat haar bezwerende en alarmerende uitwerking op de kijker versterkt. En passant merken we op dat de ruitvorm de meest economische manier blijkt om de koordfiguren weer te geven.

Ook de reeksen Non Ens, Rebus, en een reeks over het Vuur zijn in deze tentoonstelling aanwezig. Non Ens werd geďnspireerd door de embleemboeken uit de tijd van Vondel en Roemer Visscher, met hun moraliserende prentjes waarin we vaak de hand Gods zien verschijnen. Wel zijn de emblemata van Eyskens en ook hun onderschriften een stuk minder doorzichtig. We zien hoe de vaardige hand van de kunstenaar in diverse netelige situaties verzeilt en kwellingen lijkt te ondergaan. De man-vrouw problematiek is ook hier weer het hoofdthema, want in essentie gaat het hier om het relaas van een amoureuze ontgoocheling. Zelf stelt Eyskens dat de foto’s over het onbereikbare gaan, hetgeen ‘nooit zal zijn’.

 
       
Uit de reeks ‘Non Ens’

Rebus
De reeks Rebus is syntactisch van structuur. Het is een beeldzin die niet meteen leesbaar is, en maar weinigen zullen erin slagen zijn betekenis geheel te ontrafelen. De foto’s laten allerlei smurrie en viezigheid zien. Vermoedelijk wordt hier iets gezegd dat alleen in strikt gecodeerde vorm een uitweg kan vinden. Een al te intieme bekentenis? Een belediging? Een verfoeilijk commentaar?

            
Uit de reeks ‘Rebus’

VVVR
De reeks over het Vuur gaat over geestdrift, begeerte en passie. De vrouw maakt op aloude, primitieve wijze het vuur aan,  door de vuurboor te draaien in een uitgeholde plank. Als Vestaalse maagd verwijst zij naar de haard en de geborgenheid van het huis. In oude culturen werd het draaien van de vuurboor in een uitgeholde plank opgevat als een symbolische copulatie. Ook in deze reeks verwijst Eyskens dus naar mythologie en cultuurgeschiedenis, rituelen en magie.

     
        
Uit de reeks ‘VUUR’, 2008

Al deze fotoreeksen van Jan Eyskens hebben een vrij sterke complexiteit. Ze zitten volgepakt met gelaagde betekenissen, symbolische verwijzingen, interculturele vervlechtingen, erotische suggesties, transparanties en spiegelingen, en zorgvuldig uitgezochte reminiscenties aan het werk van andere kunstenaars, van de Vlaamse Primitieven tot Duchamp.
Hij blijkt bovendien sterk geďnspireerd door magische concepten uit de primitieve kunst, zoals daar zijn animisme, offer, bezwering en vooroudercultus, die hij dan weer combineert met de christelijke traditie en onze goeie ouwe westerse kunstgeschiedenis.

Eyskens’ neiging tot het opstapelen van betekenissen, zijn drang om het beeld de rijkst mogelijke duiding te geven, heeft op zich al iets primitiefs, of middeleeuws. Door pure vermeerdering moet de kracht van het beeld worden versterkt.
Zijn fotografische beeldtaal is daarentegen volkomen westers, en verwant met het surrealisme (o.a. Man Ray, Nougé, Mesens, Lefrancq, Mariën, Cornell).

Dit werk vergt inwijding, analyse, en liefst ook kennis van 101 dingen. Wie het allemaal netjes wil uiteenzetten heeft flink wat studie voor de boeg. Er is hier ruim voldoende stof aanwezig voor een gedegen doctoraat.
De kijker die zich er niet tezeer in wil verdiepen zal zich tevreden stellen met wat hij op eigen houtje kan herkennen en vermoeden. Maar aan de algemene sfeer die deze fotoreeksen domineert zal hij niet ontkomen: een sfeer van verdringing en onderdrukking, een emotionaliteit die al te hoog zit opgeschroefd om nog een taal te vinden, en zich alleen nog stamelend en in onderdrukte kreten kan uiten. Zoals een drukkookpan vanbinnen borrelt en kolkt, maar niet kan overkoken noch ontploffen, en alleen wat onschuldige stoom afgeeft.

Galerie Baudelaire
Galerie Baudelaire is al sinds 2002 actief in Antwerpen, maar stelt zich wat afzijdig op tegenover het gebruikelijke galeriecircuit. De Amsterdamse eigenaars Henrik Barends en Anneke Pijnappel leggen zich in de beperkte ruimte van hun galerie uitsluitend toe op de fotografie, waarbij het accent vooral op de ‘verbeelde’ fotografie wordt gelegd en minder op de objectieve registratie. Vooral fotografen uit Frankrijk, Tsjechië en Nederland krijgen hier aandacht. Parallel aan de tentoonstellingsactiviteiten leiden ze de uitgeverij Voetnoot, die in 2007 haar 25-jarige bestaan vierde en zich toelegt op de productie van zeer verzorgde fotoboekjes, alsook vertalingen van bekende auteurs uit Frankrijk en Tsjechië.

Mevrouw, Mijnheer?
Fotoseries en fotoboeken van Jan Eyskens
Van 30 maart tot 3 mei 2008 in Galerie Baudelaire
Zaterdag 14-18 uur en op afspraak, tel 03-227 26 40

Paul Ilegems