De evolutie van de compositie
De onderwijsplaten van Willem Vogelsang en Piet Swillens.

Willem Vogelsang (1875 – 1954) was de eerste hoogleraar kunstgeschiedenis van Nederland. Met hulp van tekenaar Piet Swillens visualiseerde hij tijdens zijn colleges belangrijke ontwikkelingen in de schilderkunst vanaf de vroege middeleeuwen. Beroemde schilderijen van meesters als Michelangelo, Jan van Eyck en Rembrandt van Rijn werden in deze collegeplaten onder de loep genomen.

Het Centraal Museum Utrecht toont van 9 november 2007 t/m 6 januari 2008 een selectie van deze collegeplaten. Het is de eerste keer dat deze unieke platen te zien zijn in een tentoonstelling.

Reeksen naaktfiguren
In de tentoonstelling zien we hoe Vogelsang de compositie van beroemde schilderijen uit de kunstgeschiedenis - Michelangelo’s plafond van de Sixtijnse kapel, de Geboorte van Venus van Botticelli en Van Eycks Arnolfiniportret - voor zijn studenten inzichtelijk maakte. Er moeten aanvankelijk meer dan honderd collegeplaten zijn geweest, waarop enkele duizenden composities uit de kunstgeschiedenis staan afgebeeld. Om zijn studenten bijvoorbeeld het effect van plasticiteit te tonen isoleerde Vogelsang bijna dertig mannelijke naaktfiguren uit voorstellingen van onder andere Antonio del Pollaiuolo, Piero della Francesca en Mantegna om ze naast elkaar op een plaat te laten zien. Twee andere platen tonen de ontwikkeling van het groepsportret van de ‘stijve’ vroeg 16de-eeuwse Jeruzalembroederschap van Jan van Scorel tot aan Rembrandts ‘levendige’ Nachtwacht uit 1642.

Detail onderwijsplaat met een perspectiefanalyse van Jan van Eycks Arnolfiniportret (1434), getekend door P.T.A. Swillens

Piet Swillens
Vogelsang liet zijn collegeplaten door Piet Swillens vervaardigen, die als bekwame tekenaar in 1918 werd aangenomen als amanuensis (Een technisch geschoold persoon die helpt bij het voorbereiden en uitvoeren van natuurkundige en scheikundige proeven in laboratoria en scholen). De collegeplaten in de tentoonstelling geven ons niet alleen een goed beeld van het kunsthistorisch onderwijs van voor de Tweede Wereldoorlog, maar hebben ook hun eigen beeldende zeggingskracht.

Samenwerking en publicatie
Aanleiding voor de tentoonstelling is de benoeming van Vogelsang als de eerste hoogleraar kunstgeschiedenis in Nederland honderd jaar geleden. Uit zijn aanstelling ontstond de huidige opleiding Kunstgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Het initiatief voor de tentoonstelling is genomen door prof. dr. Jeroen Stumpel en dr. Annemieke Hoogenboom om, in samenwerking met het Universiteitsmuseum en het Centraal Museum Utrecht, het honderdjarig bestaan te vieren van de opleiding Kunstgeschiedenis. 

Naar aanleiding van de tentoonstelling wordt een publicatie uitgegeven: dr. Annemieke Hoogenboom: ‘De evolutie van de compositie. De kunsthistorische onderwijsplaten van Willem Vogelsang (1875-1954)’, Optima-Vianen, ISBN 978 90 76940 49 6.

Het Centraal Museum Utrecht is open van dinsdag tot en met zondag van 11.00 tot 17.00 uur.