Open kaart - Mapas Abiertos
Hedendaagse Latijns-Amerikaanse fotografie

Latijns-Amerikaanse kunst kende de laatste decennia een opgang met horten en stoten, afhankelijk van de politiek-economische omstandigheden in de circa 25 landen en van de wisselende aandacht van Noord-Amerika en Europa. Internationale kunstbeurzen en het groeiende aantal kunstevenementen hebben de laatste tijd bijgedragen tot een internationale weerklank van kunstenaars die onder de algemene noemer ‘Latijns-Amerikaans’ worden geplaatst, al zijn hun werken al even weinig homogeen als de landen waar ze vandaan komen. Het is daarom allerminst de bedoeling om in deze tentoonstelling kenmerken aan te tonen die deze kunstenaars aan hun land zouden binden. Open kaart houdt afstand van de gebruikelijke thema’s in de Latijns-Amerikaanse kunst en biedt plaats aan menig onbekend kunstenaar van de jongste generatie fotografen. Dit levert een omvangrijk en complex beeld op van de hedendaagse statements in de kunst(fotografie) van Latijns-Amerika.

De tentoonstelling Open kaart bevat drie ‘verhaallijnen’:

De rituelen van de identiteit
De portretfotografie van de 18 Latijns-Amerikaanse fotografen in dit eerste deel van de tentoonstelling overstijgt in ruime mate een documentaire portretfotografie die individuen afbeeldt in hun gebruikelijke en verwachte culturele context. De fotografen hanteren hier nieuwe technieken zoals transposities, montages, collages, typografie en digitale manipulaties. Daarenboven wordt het lichaam van de geportretteerde de drager van cultuur, het wordt een cultusobject dat verandert in een masker van (etnische) symbolen, zoals taal, geschiedenis, magie of zelfs territorium. Door de mutaties en interacties tussen zowel de nieuwe fotografie als de pose en de gestiek van de individuen op de foto’s ontstaat een heel ander en complex beeld van de (etnische) identiteit in Latijns-Amerika, niet als een onomkeerbaar resultaat van een historische ontwikkeling, maar als een dynamisch proces van een individu, een groep of een heel volk dat kan veranderen en wisselen over landsgrenzen heen.

Scenario’s
Een landschap wordt in de traditionele fotografie meestal snel herkend door een aantal kenmerkende fenomenen, ruimtelijke referenties die wijzen op een specifieke regio of land. In Open kaart duiken de landschappen op als deconstructies. Ze verliezen hun concrete referentie aan een bestaande omgeving of stad in Latijns-Amerika, maar tonen veeleer de correlaties tussen begrippen als privé en publiek, het persoonlijke en het collectieve, binnen en buiten, het tweedimensionele en het driedimensionele. In de hedendaagse Latijns-Amerikaanse fotografie wordt gezocht naar nieuwe voorstellingswijzen van historische thema’s zoals het landschap of zoals de stedelijke omgeving die zo belangrijk is voor de codering van de Latijns-Amerikaanse samenleving. De hedendaagse ruimtelijke fotografie distilleert elementen uit de leefomgeving en hercombineert ze in nieuwe scenario’s, waardoor de fotografie enerzijds haar geloofwaardigheid dreigt te verliezen als model, als de perfecte representatie van een bepaalde plaats, maar anderzijds de sociale identiteiten contrastrijker laat uitkomen.

Alternatieve geschiedenissen
De fotografie heeft, van bij haar ontstaan, steeds gediend als een getuige bij uitstek van de geschiedenis, van de grote geschiedenis of die van het individu. Zij geniet daarom van het statuut van document met een vertrouwensvolle voorstelling van de werkelijkheid. Zowel de nieuwe technologieën van beeldverwerking met hun vervormingen, manipulaties of inbreuken op de historische realiteit, als de onbeschaamdheid waarmee ze worden toegepast doen het fotografische beeld verschuiven van een perfecte getuige van de geschiedenis naar een beeld dat vooral dient als vorm van overtuiging, pressie en sociale controle. De foto’s in dit derde deel van Open kaart beperken zich niet meer tot een a-kritische voorstelling, maar trachten bij te dragen tot een commentaar en een kritische visie op de geschiedenis en de ideologische systemen. De historische fotografie in Latijns-Amerika bestond tot enkele decennia geleden vooral uit beeldmateriaal dat was onderworpen aan een strenge selectie en censuur. In een eerste verandering werden nieuwe elementen uit de realiteit waardig genoeg bevonden om afgebeeld te worden: het heroïsche, het shockerende, het verhalende, en later, in de hedendaagse iconografie, ook het ogenschijnlijk banale, het anti-heroïsche. De persoonlijke geschiedenis, de biografie, het verhaal van dagelijkse ervaringen van individuen tonen zich als waardige alternatieven op het verhaal van collectieve ontwikkelingen, nationale geschiedenissen of grote internationale gebeurtenissen. De relatie fotograaf-beeld-gefotografeerde is hechter en sterker geworden, alle drie zijn het protagonisten in een nieuwe geschiedschrijving.

 
Open kaart
In de laatste decennia van de 20e eeuw kende de Latijns-Amerikaanse kunst een wisselende verspreiding onder invloed van de politiek-economische omstandigheden en ook door de aandacht, niet verstoken van enig exotisme en paternalisme, die Europa en Noord-Amerika, eraan schonken. De biënnales voor hedendaagse kunst in het algemeen en de fotografie evenementen in het bijzonder functioneerden als klankkasten die bijdroegen tot een grotere internationale weerklank van een collectieve kunst die onder het label ‘Latijns-Amerikaans’ werken tentoonstelde die even weinig homogeen waren als de mozaïek van landen waar ze vandaan kwamen. In die zin is het een fout om van kenmerken te spreken die voor alle zouden gelden en hoe vaker we dit statement herhalen hoe groter de fout wordt. De sociaal-politieke omstandigheden van de periode die we bestuderen, en ook die van de decennia voordien, gaven aanleiding tot een hele reeks diaspora’s in Latijns-Amerika met heel wat ontwortelingen tot gevolg. Niet enkel kaarten dienden teworden hertekend, maar ook de culturele consequenties en mutaties die door deze exodus werden bewerkstelligd, zowel bij de emigranten zelf als in hun nieuwe landen, moesten worden geherdefinieerd. Uitgaande van premissen als taal of collectief cultureel erfgoed is het nochtans mogelijk om te trachten een reeks richtlijnen uit te zetten die de omvang van deze complexe mozaïek van culturen die in Zuid-Amerika, de Caraïben en Midden-Amerika samenleven en zich zelfs uitbreiden naar de Verenigde Staten en Europa, in te schatten.
De tentoonstelling die we hier voorstellen focust op de laatste twee decennia van Latijns-Amerikaanse fotografische creativiteit, van 1991 tot nu. In deze periode was het debat over culturele identiteit zeer groot en het ondersteunde het geleidelijk verdwijnen van bepaalde economische, communicatieve en culturele grenzen. De fotografie vormde hierop geen uitzondering. Dit medium begon in het laatste decennium aan haar definitieve intrede in de wereld van de kunst. Een van de theorieën die dit verklaren is het feit dat een hele groep kunstenaars zich afwendde van de gebruikelijke onderwerpen die chronisch in de Latijns-Amerikaanse kunst opdoken. Het gebruik van fotografie werd een symbool van hedendaagsheid voor een hele generatie kunstenaars. Het onderzoek dat we deden gebeurde in nauwe samenwerking met lokale bronnen: fotografen, kunstenaars, curators, kunstcritici, historici en medewerkers van openbare en privé-instellingen. Het doel van deze veelzijdige standpunten was te komen tot een panoramisch zicht op het brede creatieve spectrum van het gegeven.

Alejandro Castellote
Commissaris

 
Rituelen van de identiteit
Cecilia Paredes

Latijns-Amerikaanse fotografen staan voor de uitdaging identiteit te aanvaarden en te begrijpen als een proces eerder dan een vaststaand gegeven. Identiteit is een fenomeen dat onderhevig is aan een voortdurende vervloeiing, verdwijning, verandering en besmetting. Zij staan voor een realiteit die niet langer kan worden weergegeven in een reeks objecten, bijna folkloristisch en vooral statisch,maar die zichzelf eerder uiten in een gebaar of een dynamische uitdrukking van de subjectiviteit. Door het aanvaarden van deze uitdaging moeten er nieuwe visuele constructies gemaakt worden die het oude documentaire schema doorbreken. Over het algemeen gesproken lijkt de documentaire fotografie te zijn verbonden met het idee van inbezitneming, die vanuit de camera wordt opgelegd aan de gefotografeerde realiteit. De werken die de grenzen van het documentaire overschrijden of verleggen maken gebruik van een interactie tussen het of de gefotografeerde en het fototoestel. Deze interactie leidt tot een aantal wederkerige veranderingen. In dit systeem worden praktijken als opsplitsen, maskeren, vermommen en verkleden, make-up en poze als legitiem beschouwd. Evenzo de fotografische toepassingen als collage, fotomontage, digitale manipulatie, constructie en deconstructie.
De hoge mate van expliciete subjectiviteit in de hedendaagse fotografie is het resultaat van deze interacties. Daarenboven wordt deze subjectiviteit versterkt door het gebruik van fantasieën, herinneringen en dromen van individuen als indicatoren van een alternatieve realiteit en als onzichtbare kenmerken van bepaalde sociale omgevingen, specifieke groepen of bijzondere culturele contexten. Tenslotte en dit behoort tot de trend van de overdrijving, is er de behoefte – bijna als een soort act – om in de voorstelling van iets de eigen expressiviteit te overschrijden, te verbreden of zelfs te overweldigen. De positionering van de identiteiten brengt een zekere mate van wanorde met zich mee, waarin theatrale en speelse elementen al even aanwezig zijn als rituele.Of het nu theater, spel of ritueel is, de foto’s halen hun geloofwaardigheid zowel uit accentueringen en overdrijvingen als uit de natuurlijke complexiteit en predispositie van de betrokken mensen. Het ritueel – zoals het spel en het theater – is een middel omhet lichaam tegelijk ‘uit te drukken’ en ‘in te drukken’ op een exclusieve plaats.De fotografie en in het bijzonder de portretfotografie specialiseerde zich in hetmaken van dergelijke rituele plaatsen waarin de individualiteit van het lichaam tegelijk wordt bevestigd als ontkend. De nieuwe Latijns-Amerikaanse fotografie omarmt de mogelijkheid om de functie van het lichaam te herdefiniëren in de ruimte waar het beeld wordt genomen. Het lichaam kan worden begrepen als drager van de tekst of als tekst zelf, als lijf of als territorium, als cult(ureel) object. De voorstelling van het lichaam wordt in de fotografie het meest gebruikt om seksuele problemen op een hedendaagse manier te benaderen. Het lichaam is daarenboven ook een voorwendsel om een aantal symbolen te verenigen die verwijzen naar bepaalde etnische groepen en in het bijzonder die welke in het verleden als marginaal werden beschouwd. Zowel in de seksuele als in de etnische voorstellingen vinden we vaak een tegengestelde behoefte terug: de wil om oude hiërarchieën te doorbreken, zowel in de voorstelling van het lichaam als in de geschiedenis van het kijken naar het lichaam. In ieder geval is er een afkeer vanwaarden
en modellen die in een massamaatschappij ideeën over de schoonheid, erotiek en functionaliteit van het lichaam willen veralgemenen.

Fotografen:

Alóm, Juan Carlos. Cuba
Cravo Neto, Mario. Brazilië
Frittegotto, Gustavo. Argentinië
González Palma, Luis. Guatemala
Huarcaya, Roberto. Peru
Magalhaes, Fernanda. Brazilië
Muñoz, Óscar. Colombia
Neves, Eustaquio. Brazilië
Ortiz Torres, Rubén. Mexico
Parcero, Tatiana. Mexico
Paredes, Cecilia. Peru
Pérez Bravo, Marta María. Cuba
Prearo, Penna. Brazilië
RES. Argentinië
Suter, Gerardo. Argentinië /Mexico

Marta Maria Pérez Bravo, 1994         

Scenario’s
Esteban Pastorino

De definitie van wat Latijns-Amerika is steunt van oudsher op zeer concrete ruimtelijke referenties en deze ruimtelijke referenties zijn vandaag, binnen de hedendaagse herdefiniëring van identiteiten in relatie tot de wereldpolitiek, zeer belangrijk.Deze herpositionering heeft zijn gevolgen voor de fotografische taal en voor de verwachtingen die men mag hebben van een beeld als een middel tot lokalisering. Traditioneel verwachtte men van de fotografie dat ze een objectieve en exclusieve kijk bood die de illusie gaf van een georganiseerde controle over de werkelijkheid. Hiervoor moest ons het beeld worden voorgesteld als een geheel waarin hetgeen werd afgebeeld helemaal werd weergegeven of op zijn minst werd gesuggereerd. Het doorbreken van de grenzen van die fotografie ligt in het effect van fragmentering en dispersie die analoog is aan een versplinterde perceptie van cultuur, kennis en historische processen. Enerzijds belemmeren de overgangen en verbrokkelingen van de territoriale en culturele grenzen een klare kijk op regionale identiteiten en anderzijds zien we tegelijk zeer onstandvastige voorstellingsmodellen. De vraag naar ruimtelijke referenties lijkt in deze omstandigheden de noodzaak op te roepen om de onderwerpen te lokaliseren in voortdurend onduidelijker wordende contexten. Dit heeft zijn gevolgen op de hedendaagse methoden om een oud thema als het landschapweer te geven of op het belang datwordt toegekend aan de nieuwe methoden om een urbane omgeving weer te geven, zo cruciaal voor elke codificering van de Latijns-Amerikaanse cultuur.De veranderingen zijn een gevolg van de inspanningen diewerden geleverd omde fotografische taal temoderniseren en ze toe te passen op het onstabiele karakter van de context.De beeldvorming die hieruit resulteert legt nieuwe verbanden tussen privé en publiek, tussen het individu en de groep, binnen en buiten, het tweedimensionale en het driedimensionale. Deze nieuwe beeldvormingen hebben we verzameld onder de hoofding ‘Scenario’s’, al sluit dit niet uit dat de context actief blijft in de huidige configuratie van culturen. Het suggereert eerder een zekere theatraliteit en fictie. De moedwillige theatraliteit van een aantal foto’s springt onmiddellijk in het oog omwille van hun bijzondere ruimtelijke opstelling, zoals bij installaties, of omwille van hun nadruk op de voorstellingswijze van de ruimte, die gewoonlijk een zeer subjectief beeld oplevert. Als gevolg hiervan wordt de aandacht getrokken op de verbeelding in al deze processen en tenslotte ook op het artificiële karakter van het beeld. De scenario’s waarin de Latijns-Amerikaanse identiteiten veranderen zijn zelf actief in deze processen van conformatie, deformatie en transformatie. De scenario’s zijn bronnen van informatie over de manier waarop deze identiteiten ontstonden. Maar we spreken van onvoltooide, onregelmatige en veranderende identiteiten, zoals de aard zelf van het hedendaagse beeld.

Fotografen:
Apóstol, Alexander. Venezuela
Grinblatt, Julio. Argentinië
Gruenberg, Philippe and Hare, Pablo. Peru
Molina-Pantin, Luis. Venezuela
Pastorino, Esteban. Argentinië
Vasconcellos, Cassio. Brazilië

Vasconcellos, Cassio. Brazilië         

Alternatieve geschiedenissen
Marco López

De belangrijke rol die aan geschiedschrijving wordt toegekend kon wel eens een van de voornaamste prioriteiten geweest zijn van de fotografie vanaf haar ontdekking. Geschiedschrijving heeft een aantal morele en politieke gevolgen die evenzo aan de fotografie in Zuid-Amerika kunnen worden toegeschreven in de laatste helft van de vorige eeuw. Het idee dat de fotografie kan bijdragen aan de geschiedschrijving omdat ze valabele informatie kan verstrekken over echt gebeurde feiten, is gebaseerd op de aard van de fotografie zelf die zich uiterst realistisch voordoet. Het debat over de relatie tussen fotografie en geschiedenis is gerelateerd aan de mate van vertrouwen of twijfel in de authenticiteit van het beeld. Er heerst een universeel vertrouwen in een foto, zelfs in dewetenschap dat demodernemedia vervormingen enmanipulaties kunnen bewerkstellingen of zelfs het wegwerken van bepaalde delen van de realiteit. Noch de verspreiding van nieuwe technologieën die kwaliteitsbeelden afleveren, noch de openheidwaarmee deze nieuwemethoden het artificiële etaleren, blijken demogelijkheden van het beeld als een vormvan overtuiging, onderdrukking en sociale controle te verminderen. In ieder geval is elk scepticisme tegenover de camera een nieuwe vorm van fetisjisme. De meest productieve vraagstelling is die welke zich toespitst, niet op de foto, maar op het sociale gebruik ervan, en dan vooral op de instanties die de betekenis van het beeld controleren en opleggen en de plaatsen en situaties waar deze betekenis zich voordoet. Dit levert een nieuw soort fotografie op die zich niet beperkt tot een kritiekloze bijdrage aan de geschiedschrijving, maar zich tot doel stelt een ondersteuning te bieden aan de kritische commentaar op en de herziening van de geschiedenis, van de ideologische systemen die ze gemaakt heeft en de machtsrelaties die haar hooghouden. Historisch heeft de Latijns-Amerikaanse fotografie altijd getracht fragmenten te recupereren die in het originele beeld waren verdwenen. In dit proces vervalt zelfs de fotografie die ontstond uit reactie tegen de officiële realiteitsmanipulatie in gelijkaardige patronen vanmanipulatie en uitsluiting.Misschienmoetenwe hieruit verstaan dat deze systemen in het programma zelf van de fotografie vervat zitten, een programma dat is gebaseerd op het dubbele effect van keuze en censuur. En misschien zullen we dan ook begrijpen dat wanneer bepaalde gebieden uit de periferie de status van realiteit krijgen afhangt van hun ‘fotografeerbare’ status. De realiteitsgraad van bepaalde gebieden wordt bevestigd door de mate waarin ze waardig beschouwd worden om te worden afgebeeld.Dit idee brengt veranderingenmet zichmee in de hiërarchische systemen die geneigd zijn het aantrekkelijke, het indrukwekkende, het heroïsche of het epische als maatstaf te nemen voor de esthetische en ideologische waarde van de fotografie. Het opnemen van schijnbaar banale onderwerpen in de hedendaagse iconografie maakt deel uit van deze veranderingen. Het persoonlijke geheugen, de biografie, het verhaal van dagelijkse ervaringen van individuenworden vaak voorgesteld als een alternatief op de verhalen van collectieve processen, nationale en internationale geschiedenissen en grote internationale gebeurtenissen. De aanspraak van bepaalde sociale groepen bewerkstelligt een ommekeer in de toepassing van niet-traditionele strategieën van beeldverwerking en verhaal. Een bijzondere betekenis in deze strategieën krijgen bepaaldemanieren van participatie waarbij getrachtwordt het subject van de foto instrumenten te geven waarmee het meer controle krijgt over het fotograferen zelf. Dit betekent een ommekeer in de machtsposities binnen de relatie camera – fotograaf – subject. Daarenboven verdedigen deze nieuwe strategieën de rechten van fictieverhalen die door het beeld worden gelegitimeerd en daarenboven de aandacht vestigen op de relativiteit van de waarheid. De nieuwe strategieën leiden tot de volgende vraag: in welke mate is geschiedschrijving betrouwbaar wanneer kan worden aangetoond dat ze voor het overgrote deel werd geholpen en versterkt door beelden waarvan de betrouwbaarheid zeer twijfelachtig is.                                                                    

Fotografen:
Ávila, Jaime. Colombië
Brodsky, Marcelo. Argentinië
Chiriboga, Lucía. Ecuador
De la Torre, Milagros. Peru
Garrido, Nelson. Venezuela
Goded, Maya. Mexico
López, Marcos. Argentinië
Luttringer, Paula. Argentinië
Muniz, Vik. Brazilië
Restrepo, José Alejandro. Colombia
Río Branco, Miguel. Brazilië
WORKSHOPS: Guelatao, Mexico, Fotokids, Venezuela and TAFOS, Peru
Weinstock, Daniel. Mexico
 

Milagros De la Torre, Under the black Sun

Commissaris: Alejandro Castellote
Coproductie: Instituto Cervantes Brussel
Steun: Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Stad Brussel, Sony

De tentoonstelling Open kaart is een onderdeel van de manifestatie Zomer van de fotografie