‘Op slot’, de nieuwe – psychologische – roman van Bernlef is niet dik, nog geen tweehonderd pagina’s én op klein formaat. En toch slaagt de auteur erin drie levens te tekenen wiens werelden na het lezen van het boek een andere betekenis krijgen dan wat men in het chronologische verloop verwachtte. Allereerst is er de 80-jarige IJsbrand Blok, een kunstschilder. Samen met zijn vriend, Dick Noordeloos, een fotograaf, sleept hij zich al jaren voort in de winter van zijn bestaan. Voor beiden is de kunst hun uitlaatklep, hun stokpaardje. Tot IJsbrand sterft, met een “’t is gelukt” als laatste woorden (wat die betekenen blijkt aan het einde van het boek). Noordeloos belt dan Karien, de dochter van de overledene. Zij zorgt voor het begrafenisgedoe en nadien zullen de twee, samen met een galeriehouder en een museumdirecteur, een retrospectieve tentoonstelling organiseren met alle – veel – werken die in het sterfhuis nog te vinden zijn. Op de meeste schilderijen staat IJsbrands echtgenote afgebeeld, Nadia, die al jaren in een inrichting verblijft. “Een jonge vrouw met smalle heupen en kleine borsten”, zo omschreef de schilder haar en vanaf dan vormde ze zijn, maar ook haar ideaalbeeld, dat zij bleef koesteren als was het haar levenstaak. Dat ideaalbeeld zorgde er ook voor dat Nadia er zich haar hele leven op focuste en aldus uitgroeide tot een concurrent van zichzelf, een spiegelbeeld van schoonheid dat quasi dagelijks door haar man werd vereeuwigd. Haar smetvrees en het zich afwenden van man (en dochter, die zij door haar geboorte verantwoordelijk achtte voor een mogelijke aftakeling) zorgden er voor dat zij zich in de artistieke creaties van IJsbrand als een gevangene voelde, als het ware geketend door zijn schilderkunst. Door de ontdekking van haar dagboek in een kamer die op slot was, komen Karien en Noordeloos aan de weet hoe Nadia’s versie van het verhaal luidt, van de beroemde schilder en de kwetsbare schoonheid waarmee hij zijn leven deelde. Zijn ontrouw en een mogelijk incestueus tussendoortje komen daar nog bij. Haar voortdurende, ondermeer cosmetische, struggle for life en zijn niet aflatende, norse dweepzucht, begonnen als een passievolle liefde en vergleden tot een ziekelijke obsessie, zijn de elementen van een gekende Bernlef-thematiek. Verval en eenzaamheid, vergeten en vergeten worden; we kennen onze Pappenheimer, denken we maar aan ‘Hersenschimmen’ en ‘Onder ijsbergen’. In ‘Op slot’ schildert Bernlef trefzeker met taal, zijn schrijfstijl is egaal en daardoor is zijn verhaal bescheiden maar zijn z’n dramatis personae geloofwaardiger dan ooit.
|